By Protesilaos Stavrou on December 31, 2011

About Credit Rating Agencies and the root of the crisis in Europe

Credit Rating Agencies have a central role in the crisis of the Euro. Their downgrades are much feared by European policy-makers who are trying to cope with the mounting pressures on their single currency and its constituent member-states. Over the years of the crisis these downgrades are considered among the primary sources of the negative dynamics against sovereigns who were experiencing serious debt crises. Greece was the first to experience a series of consequent credit downgrades, eventually becoming unable to raise money from the international bond markets, thus coming to the need of a bailout mechanism, to prevent an official bankruptcy. Ireland and Portugal had a similar fate. Currently bigger Euro member-states, such as Italy and France (and not only) are also threatened by such downgrades. The approach much of the European leadership and the intelligentsia has held vis a vis Credit Rating Agencies, is that their actions are either suspicious or biased, certainly not reflecting the truth of what actually is the case in the European interior. Before commenting on the "official" position I need to present a few facts about these credit Rating Agencies, their role and the way they were treated prior to the crash of 2008 by almost all governments and institutions.

Facts about Credit Rating Agencies

First of all by Credit Rating Agencies I am referring to the three major agencies, namely Moody's, Standard & Poors and Fitch. Those played a sinister role in the housing bubble in the United States, whose burst led to the collapse of Wall Street that caused the Great Recession (soon it will be four years old). The details are not important for now, but in general they provided top-notch ratings to "investments" (financial derivatives) that ended up being nothing but thin air, such as the infamous Collateralized Debt Obligations (CDO) of Lehman Brothers. This (among others) propped up the bubble, levered up banks, increased household debts, exposed more and more entities to the bubble, eventually causing what we have all been experiencing, ever since, not only in the form of the recession (reduced income - increased taxes), but also via massive bailouts to these same banks who took the money to then speculate against the hand that fed them - the states. The crash of 2008 has taught us two lessons with respect to Credit Rating Agencies: (i) that they were effectively tools to the crime by reinforcing speculation, (ii) that investors no longer show the same faith in them, but seek many other sources of information instead to evaluate their planned actions; this is also made clear by the fact that credit downgrades always come after a run on sovereign bonds that had already been well underway.

Second fact is governments, international institutions and major central banks such as the European Central Bank all showed trust in the evaluations of these Credit Rating Agencies. The ECB for instance was officially using their reports as a main input to evaluate the condition of the European financial system. It is unacceptable to have a European institution, a central bank who is among the most respected central banks in the globe, to offer such an important status (and thus power) to some private corporations. The purpose here is not to criticize the ECB in particular. The gist is that institutions, states, officials, were those who gave great power to Credit Rating Agencies. It is they who made credit ratings, and most importantly downgrades, comparable only to the "thumbs down" gladiators faced at the Colosseum in Ancient Rome (thumbs down meant death to the losing fighter).

With the above two in mind we can draw the following conclusions so far: (1) Credit Rating Agencies are not trustworthy, as they serve particular interests even though their ratings can occasionally reflect the truth, (2) their influence and power was increased dramatically thanks to the treatment they enjoyed by states and central banks across the world. These findings will now allow us to argue in favor or against the accusations of bias and suspicious behavior, coming from European policy-makers and intellectuals by considering the actual parameters of the Eurocrisis.

The Eurocrisis in short

The first fact is that the crisis in Europe is caused by the serious flaws in the architecture of the euro. These are the structural trade imbalances between periphery and center, the absence of a genuine fiscal union that would include a common treasury with the power to raise revenue, transfer funds, issue bonds of its own and the lack of a unified banking sector with harmonized supervision and regulation at a European level (other political and social issues are also integral, but are omitted for the sake of remaining focused on the article's subject). The crisis in Europe is self-fulfilling, since quasi-bankrupt banks hold the debt of stressed sovereigns - a vicious cycle that is reinforced by the absence of stabilizing mechanisms, of a circuit brake so to speak.

The second fact about the Eurocrisis is that bond investors are to a large extend European banks, who need not the advice of Credit Rating Agencies as they know better what is happening in their own states; while the rest of the international investors no longer attribute the same value to the ratings of the three major Credit Rating Agencies, because of their sinful past.

Conclusions

A good doctor is one who is capable of diagnosing the source of the illness, so as to provide a cure to it, if such a remedy exists. Similarly an objective analyst will have to identify the source of the trouble in Europe to suggest a solution, if such exists. With all of the above in mind my account is that the crisis is not caused nor reinforced by the doings of Credit Rating Agencies. I am not saying that they are not speculators, nor do I suggest that they are not to be blamed. I am only stating that the root of the crisis in Europe is internal.

The malignancies of the eurozone were numerous. Over-leveraged banks, highly indebted states, a European growth model that wastes resources and retards potential growth, a welfare system that functions as an obstacle to growth rather than a factor of it, an institutional framework that is highly bureaucratic, cumbersome and ineffective and finally a European Union that is increasing its structural democratic deficit and the distance it has from its citizens. These major issues, together with many others are all internal issues that are at the root of the crisis in Europe. Europeans themselves are the first to be blamed for what they are facing. After all speculation is the symptom not the cause. There can be no speculation over a robust economy, just like hyenas cannot attack a healthy lion.

The discussion against Credit Rating Agencies is but a red-herring, an attempt to put the blame on someone else. Yes they may be suspicious, yes they may be biased, yes they may be engaging in speculative behavior. But the source of the problem is the manner in which European integration was realized over the decades. It is the way in which Europeans envisioned their common future. It is the fault of Europeans who managed to create such a perverse and ill-shaped a structure, such as the whole European Union and in particular the Euro.

Europe will escape from the crisis only when it decides to face itself in the mirror. Only with self-criticism -- with cynicism -- will Europeans overcome their collective problems. Putting the blame on outside forces is an excuse that will cost Europe dearly.

Source: Protesilaos Stavrou

By Protesilaos Stavrou on December 30, 2011

Γιατί οι περισσότεροι οικονομολόγοι είναι πάντα λάθος

Η ίδια λογική ισχύει και σήμερα. Πηγή εικόνας: Carpe Diem
Όταν κάποιος ακούει τη λέξη "Οικονομικά" τα πρώτα πράγματα που του έρχονται στο μυαλό είναι μαθηματικά, γραφικές παραστάσεις και στατιστικά. Αυτό οφείλεται στο ότι οι πλείστοι οικονομολόγοι χρησιμοποιούν μεθόδους που εφαρμόζονται στις θετικές επιστήμες - φυσική, χημεία κτλ - για να επαληθεύσουν τις θεωρίες και τις προβλέψεις τους. Τα οικονομικά όμως δεν είναι θετική επιστήμη, αλλά κοινωνική επιστήμη, όπως την ψυχολογία και την ανθρωπολογία. Η ποιοτική διαφορά μεταξύ θετικών και κοινωνικών επιστημών, είναι πως οι θετικές ασχολούνται με φυσικά φαινόμενα τα οποία είναι πάντα σταθερά και προβλέψιμα, οι δε κοινωνικές με ανθρώπινα όντα τα οποία είναι πάντα ασταθή και απρόβλεπτα.

Μεθοδολογία

Ο φυσικός ή ο χημικός μπορεί να παρατηρήσει για παράδειγμα τη σχέση μεταξύ θερμοκρασίας και πυκνότητας ενός στοιχείου και με βάση τα δεδομένα που θα συγκεντρώσει να ανακαλύψει μία σταθερή σχέση μεταξύ των δύο. Δηλαδή μπορεί να οδηγηθεί σε ένα φυσικό νόμο, όπου πάντοτε το αποτέλεσμα θα είναι το ίδιο αν η πράξη είναι η ίδια, όπως παράδειγμα το νερό πάντα θα μετατρέπεται σε πάγο αν η θερμοκρασία του βρίσκεται κάτω από ένα όριο. Αυτή η μεθοδολογία έχει βοηθήσει τα μέγιστα την ανθρωπότητα να εξελιχθεί καθώς καθιστά δυνατή την κατανόηση της φύσης γύρω μας, αλλά επίσης επιτρέπει την πρόβλεψη διάφορων φυσικών φαινομένων.

Την ίδια προσέγγιση υιοθετούν και κοινωνικοί επιστήμονες όπως οι κοινωνιολόγοι που προσπαθούν να ανιχνεύσουν κάποια σταθερά μεταξύ κοινωνικών φαινομένων, όπως ας πούμε του μεγέθους μίας πόλης και της εγκληματικότητας. Αντιστοίχως οι οικονομολόγοι προσπαθούν να ανακαλύψουν τέτοιες σταθερές μεταξύ διαφόρων οικονομικών στοιχείων, χρησιμοποιώντας ακριβώς τις ίδιες μεθόδους που χρησιμοποιούν οι θετικοί επιστήμονες. Έτσι μπορούν να βγάλουν το συμπέρασμα ότι αν αυξηθεί η συνολική κατανάλωση κατά 5% θα αυξηθεί και ο ρυθμός αποταμίευσης κατά ας πούμε 1%. Για τους οικονομολόγους αυτή η σταθερά τους βοηθά να κάνουν προβλέψεις για το που θα κινηθούν τα πράγματα ανάλογα με την πράξη. Δηλαδή αθροίζουν άτομα σε σύνολα και ατομικές πράξεις σε συλλογικές, με σκοπό να ανακαλύψουν σχέσεις ή και "νόμους", υπό συνθήκες που προσομοιάζουν σε αυτές του εργαστηρίου (αφαιρώντας δηλαδή αρκετές παραμέτρους).

Η σημασία του ατόμου

Η Αυστριακή θεώρηση των οικονομικών, την οποία εγώ ενστερνίζομαι (είμαι εκολαπτώμενος "αυστριακός"), θεωρεί πως αυτή η προσέγγιση των αθροισμάτων είναι εντελώς λανθασμένη. Θεωρεί δηλαδή πως αυτό που αποκαλούμε μακροοικονομία (η μελέτη των αθροισμάτων) ως παραπλανητική επιστήμη που συναθροίζει ανόμοια πράγματα και διαμορφώνει λανθασμένες θεωρίες. Το υποκείμενο των κοινωνικών επιστημών είναι ο άνθρωπος, που είναι απρόβλεπτος και διαφορετικός ως άτομο από τον άλλο άνθρωπο. Οι γεύσεις, προτιμήσεις και χαρακτηριστικά του καθένα διαφέρουν. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως ο κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός, χωρίς να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά.

Ενώ στις θετικές επιστήμες η εφαρμογή των μαθηματικών και η εξεύρεση σταθερών βοηθά τα μέγιστα και είναι απαραίτητη για την ορθή κατανόηση των φυσικών φαινομένων, στις κοινωνικές επιστήμες αυτή η μέθοδος είναι λανθασμένη και σίγουρα οδηγεί σε αποτελέσματα που αποκλίνουν από τις όποιες προβλέψεις. Ο λόγος έγκειται στο ότι θεωρούνται αθροίσματα ανθρώπων ως ενιαίες οντότητες που λειτουργούν με ομοιογενή και πάντα σταθερό τρόπο, ενώ αυτό δεν ισχύει καθόλου στην πραγματικότητα.

Πάρτε για παράδειγμα τον δείκτη τιμών καταναλωτή (consumer price index), το γνωστό κι ως "καλάθι της νοικοκυράς" το οποίο χρησιμοποιούμε ως μία ένδειξη για τον υπολογισμό του πληθωρισμού. Αυτό είναι ένας δείκτης στον οποίο προστίθενται οι τιμές μερικών βασικών προϊόντων που χρησιμοποιεί ο μέσος καταναλωτής, το μέσο νοικοκυριό, όπως είναι το γάλα, το ψωμί, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής, το αυτοκίνητο και άλλα πράγματα που πάνω-κάτω όλοι χρησιμοποιούν. Εάν το άθροισμα του συνόλου των τιμών αυξηθεί κατά ένα ποσοστό λέμε ότι ο πληθωρισμός αυξήθηκε κατά το αντίστοιχο ποσοστό άρα η αγοραστική δύναμη του κάθε ένα από εμάς μειώνεται. Αυτό όμως είναι λάθος, διότι οι τιμές των προϊόντων που αποτελούν το "καλάθι της νοικοκυράς" δεν κινούνται όλες προς την ίδια κατεύθυνση ούτε με τον ίδιο ρυθμό. Μπορεί για παράδειγμα η τιμή των αυτοκινήτων να μειωθεί χάρη σε ένα νέο τρόπο κατασκευής τους, ενώ η τιμή του γάλακτος και του ψωμιού να αυξηθεί σημαντικά γιατί ας πούμε δεν ήταν καλή η σοδειά ή γιατί αρρώστησαν οι αγελάδες.

Άρα αυτό που λέμε επίπεδο τιμών ουσιαστικά δεν υπάρχει. Επίσης οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα της επιλογής μεταξύ διαφόρων αγαθών με αποτέλεσμα να μη χάνουν στη πραγματικότητα την αγοραστική τους δύναμη. Εάν για παράδειγμα η τιμή του μήλου αυξηθεί πολύ ενώ του πορτοκαλιού μειωθεί ο καταναλωτής μπορεί να αγοράσει πορτοκάλια κι έτσι να μην χάσει την αγοραστική του δύναμη. Ή αν αυξηθεί η τιμή των αυτοκινήτων να προτιμήσει να μην αγοράσει αυτοκίνητο και να χρησιμοποιεί μέσα μαζικής μεταφοράς. Και αυτό ισχύει διαφορετικά για τον κάθε ένα από εμάς ανάλογα με τον χαρακτήρα, την κουλτούρα, τις προτιμήσεις κτλ. του καθενός. Συνεπώς δεν μπορεί να υπάρξει κάποιος "φυσικός νόμος" που να λέει ότι όλοι μας θα χάσουμε την αγοραστική μας δύναμη ή ότι όλοι θα προτιμήσουμε το πορτοκάλι από το μήλο ή το αυτοκίνητο από τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Υπάρχουν χιλιάδες ή εκατομμύρια αν προτιμάτε ανθρώπων και οι επιλογές είναι ουσιαστικά άπειρες, καθιστώντας αδύνατη την ακριβή πρόβλεψη της συμπεριφοράς των ατόμων.

Αυτό που οφείλει να κάνει η επιστήμη των οικονομικών δεν είναι η πρόβλεψη, αλλά η κατανόηση της πράξης του ατόμου. Κάτι που οι πλείστοι οικονομολόγοι ξεχνούν στην προσπάθεια τους να βρουν τη σωστή μαθηματική φόρμουλα που θα τους δώσει τα αποτελέσματα που θέλουν για να προβλέψουν ανθρώπινες συμπεριφορές, ωσάν ο άνθρωπος να ήταν ρομπότ. Τα αθροιστικά στοιχεία της μακροοικονομίας μας λένε λίγα πράγματα για την πραγματικότητα αλλά μας παραπλανούν πάρα πολύ, καθώς μας βάζουν στην λογική της απόλυτης μαθηματικοποίησης της ανθρώπινης φύσης και της καθόλα λανθασμένης αντίληψης ότι τα σύνολα ανθρώπων λειτουργούν με ακεραιότητα και συνοχή, κάτι που δεν έχει καμία σχέση με τον άνθρωπο, ούτε με την ανθρώπινη κοινωνία.

Αυτό που λέμε κοινωνικό σύνολο, λαός κτλ είναι αφηρημένες έννοιες ή γενικά χαρακτηριστικά που όμως δεν μπορούν να μας πουν τι βρίσκεται μέσα σε αυτά. Τα σύνολα δεν έχουν δική τους βούληση, ξεχωριστή από αυτοί των μελών τους. Δεν μπορούν να πάρουν αποφάσεις από μόνα τους. Δεν έχουν δικό τους μυαλό ή σώμα. Αυτή η παρατήρηση δεν λέγεται για να απορριφθούν οι έννοιες αυτές, αλλά για να τεθεί στη σωστή της βάση η επιστήμη των οικονομικών που είναι η εξήγηση των οικονομικών φαινομένων κι όχι η πρόβλεψη τους.

Γιατί οι περισσότεροι οικονομολόγοι είναι πάντα λανθασμένοι

Με βάση αυτά, η Αυστριακή σχολή σκέψης, θεωρεί όπως προανέφερα τη μακροοικονομία ως επιστήμη που παραπλανά παρά διαφωτίζει. Προσπαθεί να συναθροίσει ανόμοια πράγματα και να εφαρμόσει μαθηματικά σε "σταθερές" που δεν υφίστανται. Ως εκ τούτου οι "Αυστριακοί", συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού μου, είναι πολύ επιφυλακτικοί στη χρήση μαθηματικών και στατιστικών μεθόδων και τεχνικών, που αποτελούν βασικό γνώρισμα του κυρίως ρεύματος των οικονομολόγων (αυτών που θα δείτε στα σχολεία, στις τηλεοράσεις, στις κεντρικές τράπεζες, στα υπουργεία κτλ). Πρέπει να κατανοούμε τη φύση, τη ποιότητα της επιλογής κι όχι να επιχειρούμε να την προβλέψουμε, διότι πάντα θα πέφτουμε έξω.

Θα ισχυριστεί όμως κάποιος πως υπάρχει και η μικροοικονομία στο κυρίως ρεύμα των οικονομικών, που πραγματεύεται τις επιλογές του ατόμου. Θεωρεί τον άνθρωπο ως ορθολογιστή που πάντα αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση του κέρδους του και που πάντα σκέφτεται οριακά για να μεγιστοποιήσει το όφελος του.

Η απάντηση σε αυτό είναι ότι πρώτον δεν είναι όλοι οι άνθρωποι το ίδιο και δεν σκέφτονται όλοι με τον ίδιο τρόπο. Επειδή δεν μπορούμε να μπούμε στο μυαλό κανενός για να γνωρίζουμε επ' ακριβώς πως σκέφτεται και λειτουργεί η συζήτηση περί "ορθολογιστή" και "κερδοσκόπου" ανθρώπου τίθεται σε λανθασμένη βάση, οδηγώντας σε στρεβλωμένα συμπεράσματα, διότι πάλι δημιουργεί την ψευδαίσθηση της δυνατότητας πρόβλεψης.

Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορούμε να κατανοήσουμε καθόλου τον άνθρωπο. Είναι όμως ποιοτικά διαφορετικό να προσεγγίζουμε την επίδραση εξωτερικών φαινομένων με υποκειμενικό τρόπο από το να τα θεωρούμε όλα αντικειμενικά ίδια. Αυτή είναι εν τέλει η ουσία της ορθής μελέτης των οικονομικών φαινομένων και της οικονομίας, κι όχι οι γενικολογίες, οι αφηρημένες έννοιες, η εξαπλούστευση, η μαθηματικοποίση του ανθρώπου που τελικά δεν οδηγούν σε σωστά συμπεράσματα αλλά σε διεστραμμένες αντιλήψεις που γεννούν κάκιστες πολιτικές.

Οι πλείστοι οικονομολογοι είνα συνήθως λανθασμένοι διότι η μεθοδολογία τους είναι προβληματική. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως η τωρινή κρίση έχει στην ουσία στείλει στο τάφο πολλές θεωρίες και απόψεις που πριν κυριαρχούσαν στο χώρο και καθόριζαν (δυστυχώς) τον τρόπο λειτουργίας του συστήματος.

Πηγή: Πρωτεσίλαος Σταύρου

By Protesilaos Stavrou on December 29, 2011

Πρώτο σχόλιο για την εξεύρεση φυσικού αερίου στη Κύπρο

Άλλο πράγμα είναι η εξεύρεση φυσικών πόρων κι άλλο η αύξηση του πλούτου.
Πηγή εικόνας: ikypros
Σήμερα έγινε η πρώτη επίσημη ανακοίνωση σχετικά με τα αποτελέσματα των ερευνών για φυσικό αέριο στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα ikypros.com ο Πρόεδρος Χριστόφιας έκανε τις εξής δηλώσεις:
Η εταιρεία Noble Energy εντόπισε φυσικό αέριο καθαρού πάχους 310 περίπου ποδών. Το βάθος της γεώτρησης έφθασε τα 5.861 μέτρα, σε βάθος νερού 1.689 μέτρα.

Τα αρχικά δεδομένα που έχουν προκύψει από την ερευνητική γεώτρηση και τους ελέγχους αξιολόγησης που διενεργήθηκαν δεικνύουν την ύπαρξη κοιτάσματος φυσικού αερίου, σε όγκο που εκτιμάται ότι κυμαίνεται μεταξύ των πέντε με οκτώ τρισεκατομμυρίων κυβικών ποδών με μέσο όρο τα εφτά τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια
Έχω να πω τα εξής σχετικά με αυτή την εξέλιξη. Πρώτον είναι θετικό ότι όντως υπάρχει φυσικός πλούτος στο οικόπεδο της ΑΟΖ που έγιναν οι έρευνες. Αυτό εν δυνάμει θα είναι θετικό για τον τόπο καθώς μπορεί να ανοίξει νέες θέσεις εργασίας, να προσελκύσει ξένες επενδύσεις, να αυξήσει τα έσοδα του κράτους.

Δεύτερον υπάρχουν πολλά τεχνικά ζητήματα τα οποία μένουν ανοικτά καθώς και πολλά ερωτήματα τα οποία δεν απαντώνται. Από τεχνικής πλευράς δεν γνωρίζουμε ακόμα το κόστος της εξόρυξης, πότε αυτή θα τεθεί σε πλήρη λειτουργία, πως ανταποκρίνονται τα τεχνολογικά μέσα στη σεισμογενή περιοχή μας και πόσο εύκολο είναι να αντληθεί ο πόρος αυτός από το βάθος στο οποίο βρίσκεται. Επίσης το θέμα εφάπτεται άλλων πτυχών πολιτικής όπως εξωτερική πολιτική και άμυνα. Το σκηνικό σε επίπεδο διεθνών σχέσεων είναι ιδιαίτερα ρευστό τόσο γιατί εμπλέκονται πολλοί παράγοντες, όσο και γιατί δεν γνωρίζουμε τον τρόπο με τον οποίο θα κινηθεί η κάθε πλευρά στη σκακιέρα. Όσον αφορά τα ερωτήματα που τίθενται αυτά αφορούν κυρίως τις συμφωνίες που έχουν γίνει μεταξύ Κυπριακής Δημοκρατίας και της Noble Energy, ως και τις διακρατικές συμφωνίες με άλλα κράτη όπως το Ισραήλ. Πόσο τοις εκατό από τα κέρδη θα παίρνει η Κυπριακή Δημοκρατία, πόσο οι υπόλοιποι και υπό ποιους όρους;

Τρίτον οι φυσικοί πόροι είναι σίγουρα ευλογία για ένα τόπο αλλά μπορούν κάλλιστα να αποτελέσουν και κατάρα. Δεν θέλω να είμαι απόλυτος σε αυτό ούτε να κάνω παραλληλισμούς με άλλα κράτη απλά θέλω να θέσω ορισμένους προβληματισμούς. Ένας φυσικός πλούτος που μπορεί να φέρει απρόσμενα κέρδη δύναται να δημιουργήσει την ψευδή εντύπωση πως πλέον μπορούμε να χαλαρώσουμε και να απολαύσουμε τη ζωή και το πλούτο μας ξέγνοιαστοι όπως ο πάντοτε επίκαιρος Τζίτζικας στον αξεπέραστο μύθο του Αισώπου (Ο Τζίτζικας και ο Μέρμηγκας). Πολλά μπορούν να συμβούν όπως για παράδειγμα η κυβέρνηση να αρχίσει να δίνει γενναία επιδόματα από εδώ κι από εκεί, οι δαπάνες του κράτους να μην υπολογίζονται με προσοχή, τα αιτήματα για περισσότερες "δωρεάν" υπηρεσίες και αγαθά να πληθύνουν κ.ο.κ. Με άλλα λόγια η παραγωγικότητα της κάθε επιχείρησης ή του κάθε εργαζόμενου μπορεί να μειωθεί σημαντικά. Δεν ισχυρίζομαι ότι θα είναι αναγκαστικά έτσι τα πράγματα απλά λέω "μήπως".

Τέταρτον η κυβέρνηση μπορεί να υποπέσει στο λάθος να συμπεριλάβει σε προϋπολογισμούς εκτιμώμενα έσοδα από το φυσικό αέριο και να κάνει ανοίγματα στηριζόμενη πάνω σε αυτά. Αυτό δημιουργεί ένα επιπλέον ρίσκο στα δημόσια οικονομικά καθώς αν κάτι πάει στραβά τότε ο προϋπολογισμός μπορεί να παρεκκλίνει σημαντικά από την αρχική του πορεία. Άλλωστε είναι πάντα σοφό να μην βάζουμε όλα μας τα αυγά στο ίδιο καλάθι, γιατί με ένα χτύπημα πάνε όλα.

Δεν θέλω να είμαι απαισιόδοξος ούτε να γίνω μάντης κακών, αλλά ούτε και να μειώσω το όποιο έργο της κυβέρνησης. Απλά θέλω να υπογραμμίσω πως άλλο πράγμα είναι η εξεύρεση φυσικών πόρων κι άλλο η αύξηση του πλούτου. Τα δύο δεν πάνε αναγκαστικά χέρι-χέρι (μακάρι στη περίπτωση μας να πάνε βέβαια). Καλή μας τύχη αλλά να ξέρετε πως έχουμε πολύ δρόμο ακόμα.

Πηγή: Πρωτεσίλαος Σταύρου

By Protesilaos Stavrou on December 28, 2011

Η έξοδος από το ευρώ είναι αυτοκτονία κι όχι εθνική λύση

Το κόστος της επιστροφής στη δραχμή θα είναι μεγαλύτερο από το όφελος.
Πολλαπλασιάζονται οι υποστηρικτές της άποψης πως η Ελλάδα πρέπει να αποχωρήσει από το Ευρώ και να επανεισάγει τη δραχμή με σκοπό την καλύτερη ανάκαμψη από τη κρίση. Μεταξύ αυτών είναι επιφανείς νομπελίστες οικονομολόγοι όπως ο Paul Krugman, κι άλλοι "σταρ" της οικονομίας όπως ο Nouriel Roubini. Πρόσφατα προστέθηκαν και κάποιες μεγάλες τράπεζες και διάφοροι άλλοι τοκογλύφοι όπως ο George Soros που προφανώς αποφάσισαν να παραμερίσουν τις όποιες κερδοσκοπικές μανίες τους για χάριν του "εθνικού καλού" της Ελλάδας. Πέραν των Ευρωπαίων, Αμερικανών κι άλλων που ζητούν έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ υπάρχουν κι εσωτερικές δυνάμεις που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα της πολιτικής του τόπου. Μεταξύ αυτών κόμματα ή πολιτικά σχήματα της αριστεράς, αλλά όπως πάντα και διάφοροι υπερ-πατριώτες που με προμετωπίδα ορισμένες ψευδοθεωρίες προσπαθούν να επαναφέρουν "τη δραχμούλα μας" - το "εθνικό μας νόμισμα". Αν και για τους διεθνείς υποστηρικτές της δραχμής μπορούμε να πούμε πολλά για τις προθέσεις τους, για τους εν Ελλάδι δραχμολάγνους το μόνο που αρκεί να πούμε είναι πως πλανώνται πλάνην οικτράν, καθώς αγνοούν πολλές παραμέτρους του θέματος. Δεν κρίνω τις προθέσεις κανενός Έλληνα ούτε αμφισβητώ τον πατριωτισμό του. Μιλώ αποκλειστικά για τις ιδέες τους και τις πολιτικές που επιθυμούν να εφαρμόσουν, τις οποίες θεωρώ λανθασμένες.

Η έξοδος από το ευρώ και η επιστροφή στη δραχμή, μας λένε ότι θα δώσει τη δυνατότητα στην Ελλάδα να υποτιμήσει το νόμισμα της κι έτσι να γίνουν πιο φτηνές για τους ξένους οι εξαγωγές της. Δηλαδή ισχυρίζονται πως θα μπορέσει η χώρα να γίνει ξανά ανταγωνιστική μέσα από την συναλλαγματική υποτίμηση των εξαγωγών της. Εάν το θέμα ήταν μόνο οι εξαγωγές, τότε ναι σίγουρα τα Ελλαδικά προϊόντα/υπηρεσίες θα γίνουν πιο φτηνά κι άρα ελκυστικότερα για τους ξένους. Αυτό όμως δεν αρκεί για να πούμε ότι μία οικονομία γίνεται ανταγωνιστικότερη. Τι γίνεται με τις εισαγωγές; Πως η υποτίμηση του εγχώριου συναλλάγματος επηρεάζει τις τιμές κι άρα την αγοραστική δύναμη του Έλληνα εισαγωγέα και της Ελληνικής οικονομίας στο σύνολο της; Εδώ πρέπει να δούμε το εμπορικό ισοζύγιο της χώρας, δηλαδή πόσα εισάγει και πόσα εξάγει ανά έτος. Είναι γεγονός πως οι εισαγωγές της Ελλάδας είναι περίπου 2.6 φορές ακριβότερες από τις εξαγωγές της (σύμφωνα με στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος).

Οι εισαγωγείς της χώρας, δηλαδή όλα τα καταστήματα που πουλούν διεθνείς φίρμες, ή οι επιχειρήσεις λιανικού και χονδρικού εμπορίου που εισάγουν και πωλούν προϊόντα που δεν παράγονται στην Ελλάδα, όπως βιομηχανικά είδη, θα βρεθούν όλοι σε δυσμενή θέση, καθώς όλα αυτά θα γίνουν ακριβότερα ανάλογα με την υποτίμηση της δραχμής (μεγαλύτερη υποτίμηση - μεγαλύτερο το κόστος εισαγωγής). Επειδή λοιπόν αυτός ο τομέας της οικονομίας είναι πολύ μεγαλύτερος από τον εξαγωγικό, το προστιθέμενο κόστος πάνω στην οικονομία στο σύνολο της θα είναι σαφώς μεγαλύτερο από το όποιο κέρδος.

Για να μπορέσει να ισχύει αυτό που λένε ότι η Ελλάδα θα γίνει πιο ανταγωνιστική πρέπει οι εξαγωγές να υπερκαλύψουν το κόστος των εισαγωγών. Αυτό είναι πολύ απλά αδύνατο μέσα από την υποτίμηση του νομίσματος. Πρέπει να ανατραπεί αυτό το ελλειμματικό εμπορικό ισοζύγιο για να γίνει η Ελλάδα ανταγωνιστικότερη κι αυτό δυστυχώς γίνεται μόνο μέσα από τη δύσκολη οδό των μεταρρυθμίσεων, του εκσυγχρονισμού και της άρσης προνομίων και υπέρ-προνομίων που απολαμβάνουν ορισμένες ομάδες έναντι των υπολοίπων.

Επίσης η ανταγωνιστικότητα την οποία ευαγγελίζονται οι διάφοροι είναι μονοδιάστατη. Αγνοεί πλήρως το θέμα του πληθωρισμού και της κατάστασης της πραγματικής οικονομίας. Με κάθε υποτίμηση της δραχμής ο πληθωρισμός στο εσωτερικό της χώρας, ήτοι η αύξηση των τιμών, θα αυξάνεται (όχι αυτόματα αλλά σε βάθος χρόνου). Κάθε αύξηση των τιμών τη στιγμή που οι μισθοί ένεκα της ύφεσης δεν θα αυξάνονται, σημαίνει πως η αγοραστική δύναμη του μέσου καταναλωτή/μισθωτού θα συρρικνώνεται άρα θα μειώνεται και η δυνατότητα του για κατανάλωση. Εάν μειώνεται η αγοραστική δύναμη της βάσης της οικονομίας τότε ούτε οι επιχειρήσεις μπορούν να πουλήσουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους - άρα ούτε να εργοδοτήσουν κόσμο.

Εδώ θα πει κάποιος ότι αυτό θα μπορεί να υπερκαλυφθεί από τη χορήγηση χαμηλότοκων δανείων από τις ιδιωτικές τράπεζες που πλέον θα δανείζονται από την Κεντρική Τράπεζα της Ελλάδας που θα ασκεί ανεξάρτητη νομισματική πολιτική. Αυτό όμως είναι και πάλι λάθος καθώς αγνοεί ότι πρώτον οι Ελληνικές τράπεζες δεν θα απολαμβάνουν τις διεθνείς αγορές όπως τότε που ήταν μέσα στο ευρώ, συνεπώς και η διάθεση τους να δώσουν φτηνά/εύκολα δάνεια δεν θα υπάρχει. Επίσης θα είναι αδύνατο να δανείσουν κάτω από το όριο του πληθωρισμού (δεν θα είναι τουλάχιστον 5%;) διότι αυτό συνεπάγεται στην ουσία δάνειο με αρνητικό επιτόκιο (δανείζω 100, παίρνω π.χ. 95 - παράλογο).

Κι πάλι όμως θα απαντήσει κάποιος ότι το κράτος θα κρατικοποιήσει τις τράπεζες για να ελέγξει τη ροή του χρήματος, άρα ουδέν πρόβλημα. Δύο σημεία χρίζουν αναφοράς σε αυτή τη περίπτωση. Πρώτον ποιος σοβαρός επενδυτής του εξωτερικού θα επενδύσει ποτέ στην Ελλάδα όταν οι τράπεζες είναι ελεγχόμενος από ένα χρεοκοπημένο και κατά γενική ομολογία αφερέγγυο κράτος; Κανένας είναι η απάντηση. Που σημαίνει ότι η χώρα θα ζει σε καραντίνα για πολλά χρόνια. Δεύτερο σημείο για τις κρατικοποιημένες τράπεζες. Εάν το κόστος της πίστωσης μειωθεί τη στιγμή που ο πληθωρισμός αυξάνεται (δηλαδή που μειώνεται η πραγματική αξία της δραχμής), τότε αυτό που επιτυγχάνεται σε βάθος χρόνου είναι μία μεγαλοπρεπής φούσκα που θα φέρει νέες κρίσεις και νέα προβλήματα. Άλλωστε αυτή είναι εν συντομία η οικονομική ιστορία της Ελλάδας από το 1821. Φούσκα επί φούσκας και χρέος πάνω στο χρέος εις βάρος της πραγματικής οικονομίας και της υγιούς ανάπτυξης.

Τέλος επικαλούνται οι δραχμολάγνοι τη περίπτωση της Αργεντινής για να υποστηρίξουν τη θέση τους. Μας λένε ότι η Αργεντινή κατάφερε να απεγκλωβιστεί από την ισοτιμία του συναλλάγματος της με το δολάριο και να ξαναμπεί στο δρόμο της ανάπτυξης. Πρώτον η κατάσταση της Ελλάδας δεν συγκρίνεται με την Αργεντινή διότι στην Αργεντινή ο κόσμος χρησιμοποιούσε το εθνικό νόμισμα κι όχι δολάρια. Απλά η ισοτιμία με το δολάριο ήταν σταθερή. Στην Ελλάδα όμως ο κόσμος χρησιμοποιεί ευρώ κι όχι δραχμές που έχουν σταθερή ισοτιμία με το ευρώ. Αυτό είναι τεράστια διαφορά. Η αρνητική ψυχολογία της επιστροφής στη δραχμή, η δεδομένη υποτίμηση της αλλά και η αβεβαιότητα για το μέλλον μακριά από το ευρώ, σε συνδυασμό με τις μαζικές αλλαγές σε πολλούς τομείς της πολιτείας προς προσαρμογή στα νέα δεδομένα, θα δημιουργήσουν ένα κλίμα υπέρ των "σκληρών" νομισμάτων ή των πολύτιμων μετάλλων. Η εισαγωγή της δραχμής με ανταλλαγή την απόσυρση του ευρώ θα δημιουργήσει μία μαύρη αγορά για το ποιος θα πάρει πρώτος το "σκληρό" ευρώ που θα ανταλλάζεται με πολλές "αδύναμες" δραχμές. Αυτό σίγουρα δεν θα βοηθήσει την οικονομική δραστηριότητα, παρά μόνο να περιπλέξει την ήδη περίπλοκη κατάσταση.

Εξ' άλλου αν το νόμισμα είναι κριτήριο ανταγωνιστικότητας γιατί να μην έχουν οι διαφορετικές περιφέρειες της Ελλάδας διαφορετικό νόμισα; Άλλο τα βουνά της Ηπείρου κι άλλο η Αθήνα, για να μπορούν να "ανταγωνίζονται" καλύτερα; Τα επιχειρήματα θα μπορούσαν κι εδώ να είναι τα ίδια με αυτά που χρησιμοποιούν οι υποστηρικτές της δραχμής, ακόμα κι αν ακούγεται περίεργο.

Όπως προείπα, δεν αμφισβητώ τις προθέσεις κανενός. Όλοι για το καλό της Ελλάδας πασχίζουν ή τουλάχιστον έτσι θέλω να πιστεύω εγώ ο καλοπροαίρετος. Αλλά καλώς ή κακώς αυτό που μετράει στην πολιτική είναι το αποτέλεσμα κι όχι οι προθέσεις. Το κόστος της εξόδου από το ευρώ θα είναι πολύ μεγαλύτερο από το όφελος. Πρόκειται για ομαδική αυτοκτονία κι όχι εθνική λύση. Αυτό που πρέπει να δούμε είναι πως θα αντιμετωπιστούν τα πραγματικά προβλήματα κι αυτό γίνεται μόνο μέσα από ριζικές αλλαγές στις πολιτικές επιλογές αλλά και τους θεσμούς κι όχι μέσα από φούσκες και "μαγικές" λύσεις, που στο τέλος της ημέρας θα ευνοήσουν μόνο μία πλουτοκρατική ελίτ που θα φέρει τα χρήματα της από την Ελβετία για να εξαγοράσει την υποτιμημένη Ελλάδα για ψίχουλα - για "ένα ψωμί κι ένα χαλούμι (κυπριακό τυρί)" που λέμε κι εμείς οι Κύπριοι.

Πηγή: Πρωτεσίλαος Σταύρου

By Protesilaos Stavrou on December 26, 2011

Το δάνειο της Ρωσίας και η δυναμική του δημοσίου χρέους της Κύπρου

Πηγή εικόνας: Πρώτο Θέμα
Εξασφαλίσαμε το δάνειο από τη Ρωσία ύψους 2.5 δις ευρώ, διάρκειας 4.5 ετών με ετήσιο επιτόκιο 4.5% και "ανακουφιστήκαμε" καθώς βρήκε η κυβέρνηση το ρευστό που είχε ανάγκη για να χρηματοδοτήσει τα έξοδα που έχει αυτή την περίοδο, με ένα από αυτά να είναι ο 13ος μισθός στους 70.000 δημοσίους υπαλλήλους που κοστίζουν το 1/3 των ετήσιων δημοσίων δαπανών. Το δάνειο από τη Ρωσία που μας το παρουσιάζει ο Υπουργός Οικονομικών, Κίκης Καζαμίας, ως "μάννα εξ ουρανού" είναι φυσικά ένα κανονικό δάνειο που προστίθεται πάνω στο δημόσιο χρέος που εκτιμάται πως θα ξεπεράσει το 67% του ΑΕΠ. Ο σκοπός που το πήραμε είναι για να μπορέσει η κυβέρνηση να αποφύγει τις αναγκαίες βαθιές τομές στο σπάταλο και αντιπαραγωγικό κράτος. Δηλαδή δανειστήκαμε από τη Ρωσία, με όρους που είναι αδιαφανείς (φυσικό αέριο μήπως;) για να διαιωνίσουμε τις λανθασμένες πολιτικές που μας έφεραν στον προθάλαμο ουσιαστικά ενός μηχανισμού διεθνούς υποστήριξης όπως αυτόν που "απολαμβάνει" η Ελλάδα.

Το δημόσιο χρέος της Κύπρου εκτιμάτε πως θα είναι μερικές ποσοστιαίες μονάδες πάνω από το 60% του ΑΕΠ, που είναι το επιτρεπτό όριο σύμφωνα με τα κριτήρια του Μάαστριχτ που ισχύουν για τα κράτη-μέλη της ευρωζώνης. Με βάση αυτό κάποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι η Κύπρος δεν έχει κρίση χρέους διότι βρίσκεται κοντά σε αυτό το όριο. Άλλωστε μερικές ποσοστιαίες μονάδες δεν αποτελούν πρόβλημα γιατί μπορούν να καλυφθούν σχετικά εύκολα. Είναι αλήθεια πως το εκτιμώμενο 67% δημόσιο χρέος της Κύπρου δεν είναι από μόνο του ένα ανησυχητικό νούμερο, αλλά θα ήταν λάθος να το δούμε ως κάτι στατικό και να μην αναλογιστούμε μία σειρά παραμέτρων που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τη δυναμική του χρέους κι αν όντως αυτή γεννά αμφιβολίες.

Πρώτον, το δημοσιονομικό έλλειμμα, ήτοι το έλλειμμα που έχει το κράτος ανά έτος στον προϋπολογισμό του, είναι πάνω από 6% που σημαίνει δύο πράγματα: (1) ζούμε με δανεικά, (2) συσσωρεύουμε χρέη.

Δεύτερον, οι κυπριακές τράπεζες είναι εκτεθειμένες στην ελληνική κρίση και έχουν ένα κενό στην κεφαλαιακή τους επάρκεια της τάξεως των 3.5 δις ευρώ. Αυτό το νούμερο προκύπτει μέσα από τα τελευταία τεστ αντοχής που δημοσιεύτηκαν τον Ιούλιο καθώς επίσης και από τα αποτελέσματα της Ευρωπαϊκής συνόδου κορυφής της 26ης Οκτωβρίου, όπου αποφασίστηκε ο τρόπος ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών. Σε περίπτωση που αυτό το κενό που έχουν οι τράπεζες στα βασικά ίδια κεφάλαια τους δεν μπορέσουν να το καλύψουν από μόνες τους αντλώντας κεφάλαια από την αγορά, θα αποταθούν στο κράτος για στήριξη. Κι επειδή δεν υπάρχει περίπτωση να καλυφθεί αυτό το ποσό από την αγορά λόγω της ύφεσης που βιώνουμε και της αβεβαιότητας που είναι διάχυτη, είναι λογικό να αναμένουμε κρατική παρέμβαση. Για το Κυπριακό κράτος η κάλυψη ενός ποσού 3.5 δις ισοδυναμεί με περίπου 20% του ΑΕΠ. Δηλαδή αν η Κύπρος χρειαστεί να στηρίξει τις ιδιωτικές τράπεζες τότε το δημόσιο χρέος θα πάει μονομιάς πάνω από το 80%-90% (ανάλογα με το πόσα λεφτά θα δοθούν στις τράπεζες) που ξεκινά να είναι μη βιώσιμο. Αυτό είναι και το πιο πιθανό σενάριο αναφορικά με το θέμα της ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών (να σημειώσω σε αυτό το σημείο πως δεν θεωρώ ότι τα αποτελέσματα των τεστ αντοχής αντανακλούν την πραγματικότητα καθώς βασίστηκαν πάνω σε γενναίες υποθέσεις και λογιστικές μεθόδους που στόχο είχαν να κρύψουν τις διαστάσεις του προβλήματος - οι μαύρες τρύπες των τραπεζών σε ευρωπαϊκό επίπεδο μάλλον είναι μεγαλύτερες, άρα ίσως και της Κύπρου).

Τρίτον, η ανάπτυξη της οικονομίας θα κινηθεί κοντά στο 0% που σημαίνει ότι η ανεργία πιθανώς θα αυξηθεί διότι δεν θα ανοίγουν νέες θέσεις εργασίας ενώ οι εργοδότες θα σφίγγουν τα ζωνάρια απολύοντας κόσμο, φοβούμενοι βαθύτερη ύφεση. Μεγαλύτερη ανεργία σημαίνει περισσότερα άτομα θα ζητούν ανεργειακά επιδόματα. Τα επιδόματα αυτά παρέχονται φυσικά από το κράτος αλλά το κράτος δεν έχει δικά του λεφτά, παρά μόνο τα λεφτά που εισπράττει από τους φόρους. Αν το κόστος της ανεργίας αυξηθεί για το κράτος τη στιγμή που τα έσοδα του από τους φόρους θα είναι μειωμένα οι επιλογές θα είναι δύο: είτε θα αυξήσει τους φόρους σε μία απέλπιδα και μάταιη προσπάθεια να αντλήσει περισσότερα από την αγορά σε βάρος της κοινωνίας-αγοράς, είτε θα χρηματοδοτήσει το επιπλέον κόστος μέσα από δανεισμό, που προστίθεται στο δημόσιο χρέος. Εάν ακολουθηθεί η πρώτη επιλογή της φορομπηχτικής πολιτικής, τάχα της "φορολόγησης του πλούτου", αυτό που θα επιτευχθεί είναι η επιτάχυνση της καθοδικής πορείας της οικονομίας διότι οι αυξημένοι φόροι αποτελούν ένα βαρύ φορτίο για τους ήδη πιεσμένους από την ύφεση εργοδότες. Κι αν οι εργοδότες δεν έχουν δουλειά τότε η ανεργία θα αυξηθεί ακόμα περισσότερο ανανεώνοντας τον φαύλο κύκλο. Αν ακολουθηθεί η δεύτερη γραμμή, αυτή του δανεισμού για την κάλυψη του κόστους (όπως το δάνειο από τη Ρωσία) τότε γίνεται εύκολα αντιληπτό πως μπαίνουμε σε μία δύνη χρέους όπου νέα δάνεια καλύπτουν τα παλιά μεγεθύνοντας τα προβλήματα στην πραγματική οικονομία καθώς η δομή του κεφαλαίου διαστρεβλώνεται σε μη παραγωγικές δαπάνες και λανθασμένα κίνητρα.

Τέταρτον, το μοντέλο ανάπτυξης που ακολούθησε η Κύπρος όλα αυτά τα χρόνια έχει τα εξής χαρακτηριστικά που θα τα αναφέρω ακροθιγώς. Παρεμβατικό -"κοινωνικό" κράτος που μέσα από τις παρεμβάσεις του έχει δημιουργήσει πολλά διεστραμμένα κίνητρα όπως για παράδειγμα την ροπή όλων να γίνουν κυβερνητικοί υπάλληλοι, κι επειδή οι πολιτικοί έχουν κι αυτοί τη ροπή στις πελατειακές σχέσεις καταλήξαμε να έχουμε ένα υπέρογκο δημόσιο τομέα. Αυτό σε συνδυασμό με τις λανθασμένες παρεμβατικές πολιτικές που δημιουργούσαν τα αντίθετα αποτελέσματα από αυτά που είχαν ως αρχικό σκοπό, διαμόρφωσαν ένα ιδιωτικό τομέα που δεν είναι όσο ανταγωνιστικός θα έπρεπε. Οι ακριβείς διαστάσεις αυτού του ελλείμματος ανταγωνιστικότητας δεν είναι της παρούσης αλλά από την στιγμή που το κράτος θα βασιστεί πάνω στον ιδιωτικό τομέα για τα χρέη του, είναι καλό να έχουμε κατά νου πως αυτός δεν σηκώνει πολλά βάρη, και πως σίγουρα δεν είναι το Αμάλθειον Κέρας (μυθικό σύμβολο αφθονίας - πηγή ανεξάντλητου πλούτου) που νομίζουν ορισμένοι. Επίσης η οικονομία μας βασίζεται πάνω στην παροχή υπηρεσιών (πέραν του 70%), ένα μεγάλο μέρος της οποίας σχετίζεται με τον χρηματοπιστωτικό τομέα και τα ξένα κεφάλαια που έρχονται στην Κύπρο. Σε καλούς καιρούς αυτές οι υπηρεσίες είναι ευλογία παράγοντας αρκετό πλούτο, αλλά έχουν το μειονέκτημα πως αν κάτι πάει στραβά, όπως η τωρινή κρίση, τότε μπορούν πολύ εύκολα να εξανεμιστούν, διότι στηρίζονται σε ξένα κεφάλαια που μπορούν εν δυνάμει να αποσυρθούν ανά πάσα στιγμή.

Υπάρχουν κι άλλα πολλά που συντελούν στην τροφοδότηση της αρνητικής δυναμικής του χρέους που όμως είναι δευτερεύοντα σε σημασία σε σχέση με αυτά που ανέφερα. Το θέμα είναι πως αυτή τη στιγμή η Κύπρος έχει ένα δημόσιο χρέος που στα χαρτιά είναι μικρό και ελεγχόμενο αλλά στην πράξη, με βάση όλες τις αρνητικές ροπές της οικονομίας που υπάρχουν μπορεί πολύ εύκολα να φτάσει σε δυσθεώρητα ύψη και να γίνει μη βιώσιμο. Είναι λάθος να σκεφτόμαστε στατικά κι αυτό ισχύει για όλα τα πράγματα. Πρέπει να βλέπουμε τις δυναμικές που δρουν σε κάθε περίπτωση. Τέλος να πω πως τα μέτρα που ελήφθησαν με στόχο τη μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος από 6% σε 2.5% για το 2012 θα αποδειχτούν ανεπαρκείς και θα πέσουν πάρα πολύ έξω από τους στόχους τους διότι βασίζονται πάνω στην καθόλα λανθασμένη αντίληψη της στασιμότητας των παραγόντων, ενώ στην οικονομία όλα αλληλεπιδρούν κι όλα είναι ρευστά (και δεν ανέφερα καν την κρίση στην υπόλοιπη ευρωζώνη που θα χειροτερέψει και θα μας επηρεάσει αρνητικότατα).

Με αυτά κατά νου θεωρώ ανώριμα τα πανηγύρια που στήσανε ορισμένοι μόλις εξασφαλίσαμε το δάνειο από τη Ρωσία. Ναι σίγουρα με αυτά τα λεφτά θα φάνε κάποιοι παραγεμισμένες γαλοπούλες και σιροπιασμένα μελομακάρονα, αλλά σε βάθος χρόνου η κατρακύλα θα συνεχιστεί κι δεν υπάρχει κάτι να την σταματήσει. Οπότε καλή σας όρεξη με το Ρωσικό χρήμα αλλά μη δω να διαμαρτύρεστε όταν έρθει η τρόικα με το μαστίγιο κι αρχίσει να κόβει από εδώ κι από εκεί.

Πηγή: Πρωτεσίλαος Σταύρου

By Protesilaos Stavrou on December 24, 2011

Σχετικά με τους αρχικλέφτες της υφηλίου που ανέφερε ο Πρόεδρος Χριστόφιας

Οι διεθνής αγορές είναι οι "αρχικλέφτες της υφηλίου"
Πηγή εικόνας: TVXS
Σε πρόσφατες δηλώσεις του ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Δημήτρης Χριστόφιας χαρακτήρισε τις διεθνείς αγορές ως τους "αρχικλέφτες της υφηλίου", τονίζοντας πως η κρίση είναι συστημική και τη πληρώνουν οι πιο μικροί. Αυτά που είπε ο κύριος Χριστόφιας έχουν μία μεγάλη δόση αλήθειας, παρόλα αυτά αποκρύβουν τις βραδυφλεγείς βόμβες που έθεσαν στα θεμέλια των κρατών και της πραγματικής οικονομίας αλλεπάλληλες κακές πολιτικές σε διεθνές αλλά και εγχώριο/εθνικό επίπεδο. Ο Πρόεδρος υποπίπτει στο ίδιο σφάλμα που κάνουν όλοι όσοι θέλουν να πολεμήσουν "το σύστημα" αποδίδοντας όλα τα δεινά της ανθρωπότητας στην απληστία, ήτοι σε μία έκφανση της ανθρώπινης φύσης - εξ ου και ο χαρακτηρισμός "αρχικλέφτες". Είναι γεγονός πως η μοναδική κινητήριος δύναμη των διεθνών αγορών είναι η αχαλίνωτη κερδοσκοπία, η σκληρή και ψυχρή επιδίωξη του κέρδους που δεν γνωρίζει αξίες και δεν έχει όρια. Αλλά αυτή είναι μόνο η μία διάσταση του θέματος και όπως προανέφερα, είναι λάθος να εστιάζουμε μόνο σε αυτή και να αγνοούμενα τις ωρολογιακές βόμβες των λανθασμένων πολιτικών επιλογών που στη προσπάθεια τους να κάνουν λειτουργήματα καταλήγουν να δημιουργούν τα αντίθετα αποτελέσματα.

Πρώτα απ' όλα πρέπει να εντοπίσουμε τη ρίζα του προβλήματος που όντως είναι συστημικό. Αυτή βρίσκεται αρκετές δεκαετίες πίσω τουλάχιστον μετά το τέλος του Μπρέττον Βούντς (Bretton Woods) στα 1971 όταν η ΗΠΑ αποφάσισαν να διακόψουν την μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό καθιστώντας το δολάριο ως ένα ακόμα νόμιμο/παραστατικό νόμισμα που η συναλλαγματική ισοτιμία του θα ήταν κυμαινόμενη. Παραστατικό νόμισμα (fiat currency) σημαίνει νόμισμα το οποίο δεν στηρίζεται πάνω σε κάποια πραγματική ποσότητα πλούτου, ούτε σε κάποια σταθερά, όπως το χρυσό, αλλά μόνο πάνω στην υπόσχεση της κυβέρνησης και της κεντρικής τράπεζας ότι η αξία αυτού του χρήματος είναι εγγυημένη. Από μόνο του αυτό το σύστημα του "αέρα" δεν είναι απαραίτητα λανθασμένο, έδωσε όμως της δυνατότητα στα κράτη να αρχίσουν να συμπεριφέρονται με πιο αλόγιστο τρόπο καθώς είχαν την ευχέρεια να χειραγωγούν, ανάλογα με τις πολιτικές τους σκοπιμότητες, την ποσότητα και άρα την αξία του χρήματος (δες The two mentalities that brought us into the current crisis). Εδώ λοιπόν ξεκινά η αρχή του κακού.

Ξαφνικά δημιουργήθηκε η ψευδαίσθηση στους πολιτικούς ότι απελευθερώθηκαν από τα στενά πλαίσια που επέβαλε η σταθερά του χρυσού και μπορούσαν πλέον να επεμβαίνουν στην οικονομία όπως ένας καλός μηχανικός σε ένα κινητήρα για να διορθώσει τις ατέλειες, τραβώντας εκείνο το μοχλό και πιέζοντας εκείνο το κουμπί. Το παραστατικό χρήμα γιγάντωσε την καθόλα λανθασμένη αντίληψη ότι το "κράτος" μπορεί να παρέχει υπηρεσίες και αγαθά χωρίς να πληρώνει κανείς και πως αρκούσε μόνο να βρούμε ποίο είναι το σωστό κουμπί για να δουλέψει ο "κινητήρας" της οικονομίας. Προς ενίσχυση αυτής της πλάνης βρέθηκαν και οι κατάλληλοι "γκουρού" της οικονομίας που πίστευαν ότι με τη χρήση των σωστών μοντέλων, με σύνθετες μαθηματικές πράξεις, με την αξιοποίηση υπέρ-υπολογιστών -- ή ακόμα και πειραματόζωων λέω εγώ -- θα μπορούσαν να υπολογίσουν και να προβλέψουν με ακρίβεια τις προεκτάσεις των οικονομικών πολιτικών. Τέτοιου είδους αντιλήψεις επικρατούν κυρίως μεταξύ κεντρικών τραπεζιτών και οικονομολόγων-πολιτικών που με τη σοφία και τη γνώση τους επιβλέπουν την αγορά και φροντίζουν όλους εμάς τους ανίδεους.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πλάνης ήταν μία περίπτωση στις ΗΠΑ πριν μερικά χρόνια όπου ο Πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα ζήτησε ένα πόρισμα για τις συνέπειες της παρέμβασης του κράτους μέσα στην οικονομία για να τη στηρίξει εν μέσω κρίσης. Το πόρισμα των σοφών του συμβούλων έλεγε πως για κάθε δολάριο που θα ξόδευε το κράτος η οικονομία θα παρήγαγε 1.67 δολάρια. Είχαν δηλαδή υπολογίσει ακριβώς τον πολλαπλασιαστή, το κέρδος αν θέλετε που θα είχε η οικονομία στο σύνολο της. Η πραγματικότητα βέβαια απέχει παρασάγγας από τα πειραματικά εργαστήρια τέτοιων σοφών και έδειξε πως όλα αυτά ήταν ψευδής παραστάσεις και πως η μαθηματικοποίηση του ανθρώπου αποτελεί μία σοβαρή υποτίμηση της αλήθειας που αν ακολουθηθεί πιστά θα οδηγήσει σε διεστραμμένα αποτελέσματα (όπερ και εγένετο όλα αυτά τα χρόνια από το 1971 και εντεύθεν). Αυτή λοιπόν είναι η νοοτροπία που διαποτίζει το σύστημα εδώ και δεκαετίες: Πως με τις σωστές πολιτικές παρεμβάσεις θα κατευθύνουμε την οικονομία για το καλό όλων.

Τώρα πως σχετίζεται όλο αυτό με τους "αρχικλέφτες της υφηλίου" στους οποίους αναφέρθηκε ο Πρόεδρος Χριστόφιας; Πολύ απλά αυτή η λανθασμένη αντίληψη οδήγησε σε λανθασμένες πολιτικές οι οποίες στοιβάζονταν η μία πάνω στην άλλη για να καταρρεύσουν όλες μαζί το 2008 με αποτέλεσμα να βρισκόμαστε σήμερα εν μέσω βαθιάς κρίσης. Πιο συγκεκριμένα πίστεψαν οι "ρυθμιστές" της οικονομίας ότι μπορούν να παρέμβουν για το καλό της κοινωνίας στη διάσωση ιδιωτικών εταιριών που θεωρούνταν "πολύ μεγάλες για να αποτύχουν" (too big to fail), με αποτέλεσμα να στηρίξουν με λεφτά των φορολογούμενων τράπεζες και άλλα μεγαθήρια όταν αυτά χρεοκοπούσαν λόγω της απληστίας ή/και κακοδιαχείρισης τους. Όμως δεν ήταν μόνο εκεί το πρόβλημα της λανθασμένης πολικής. Το κράτος είναι αυτό που άφησε αυτές τις εταιρίες να γίνουν τόσο μεγάλες θέτοντας περιορισμούς στο διεθνές εμπόριο με σκοπό την προστασία του μεγάλου κεφαλαίου από το διεθνή ανταγωνισμό, ενώ ταυτόχρονα ελευθερώνοντας τη ποσότητα χρήματος από την κεντρική τράπεζα. Αυτό δημιούργησε μία στρεβλωμένη δομή του κεφαλαίου καθώς το εύκολο χρήμα που έδιναν με αφθονία κράτος και κεντρική τράπεζα σε συνδυασμό με τις πολιτικές που συντηρούν τα μονοπώλια/ολιγοπώλια, επέτρεψαν τη διοχέτευση του χρήματος σε μη παραγωγικές επενδύσεις χρηματιστηριακού τζόγου. Αν το χρήμα βγαίνει εύκολα κι αν εγώ θα έχω τη στήριξη του κράτους με τον ένα ή τον άλλο τρόπο τι κίνητρο έχω να δουλέψω σκληρά; Κανένα - έχω όμως την πολυτέλεια να βγάλω "το κάτι τις" μου από τη κερδοσκοπία στις αγορές εις βάρος κρατών και λαών.

Εάν προσθέσουμε σε όλα αυτά και τις κάκιστες πολιτικές των κυβερνήσεων που τώρα πέφτουν θύματα αυτής της κερδοσκοπικής μανίας (π.χ. Ελλάδα) ή αν αναλογιστούμε τη φλυαρία που οδήγησε σε ασταθή οικοδομήματα (π.χ. Ευρώζώνη) τότε καταλαβαίνουμε ότι όντως η κρίση είναι συστημική και πολύ μεγαλύτερη από όσο νομίζουμε. Δίχως να θέλω να απεραντολογώ θα το κρατήσω όσο πιο απλό γίνεται χωρίς να επεκταθώ σε θέματα εργασιακής αγοράς, "κοινωνικών" κρατών, ιμπεριαλιστικών πολέμων και άλλα πολλά. Άλλωστε θεωρώ ότι ήδη έγινε αντιληπτό πως έχουμε να κάνουμε με φαύλο κύκλο.

Συνεπώς έχει δίκαιο ο Πρόεδρος Χριστόφιας όταν μιλάει για αρχικλέφτες, αλλά δεν αρκεί να βλέπουμε μόνο την απληστία και να αγνοούμε όλες εκείνες τις πολιτικές και νοοτροπίες που μας έφεραν σε αυτό το σημείο. Η απληστία είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης και εφόσον δεν μπορούμε να αλλάξουμε τη φύση μας, ας αλλάξουμε τους θεσμούς που επιτρέπουν την άνθηση και μεγέθυνση αυτής της αρνητικής ροπής του ανθρώπου.

Πρωτεσίλαος Σταύρου

By Protesilaos Stavrou on December 23, 2011

Peter Economides: Rebranding Greece speech- Some of my thoughts

A few days ago I came across a speech of prolific Greek marketer Peter Economides, on how to Rebrand Greece, in order to make the country once again a respected player in Europe and the world.

By the way, Peter is the person responsible for the Limassol Branding Project, which is of special interest to us Cypriots and especially those who live in the amazing city of Limassol.

On December 18 here is what I tweeted him (on Twitter obviously):
@petereconomides Just watched your speech on Rebranding Greece.Brilliant. Greece needs such views to move on to the future. Congratulations.
He seemed to like my comment as he retweeted it. Well I just spoke the truth, his speech was indeed inspiring.

I suggest you first have a look at his speech and then you can continue reading.





Economides is correct. Zorbas is not the appropriate image for Greece. It reinforces the completely groundless rhetoric of those "lazy Greeks" (I have written an article proving the emptiness of that claim - see here). This does not help the country at all in the Herculean Task it has undertaken to recover from the the crisis in which it is mired for more than 18 months now.

Greece has infinite potential for growth, provided that solid foundations are placed this time and that the sort of mentalities and practices that brought the country to its knees will be abandoned.

The human capital that resides within the country is significant, as the labor force is among the most well-educated in Europe (and the world). In addition Greece is endowed with great riches in terms of natural resources. Apart from the oil and gas reserves that are thought to exist in its seas, Greece is blessed with sunshine that can be exploited in producing great amounts of solar energy. Meanwhile the Aegean Sea is a great source of aeolian energy (wind energy) that can easily be produced, given the many Greek islands that can function as a network of platforms for producing it.

In short Greece can become a thriving energy hub, while its skilled labor can provide great help towards that end.

Also other important regions like Thrace, Macedonia and Crete have a very important role in pushing for prosperity, without excluding other parts of the country like Heperus, Thessaly, Peloponnese and the Ionian Isles.

Finally there are cultural ties between Cyprus - Greece - South Italy that can also be used to benefit of all three regions. The Griko people in Southern Italy who speak an archaic Greek dialect blended with Latin influences, oddly enough can communicate quite well with the Greek-Cypriots who also use a distinct Greek dialect that has many influences directly from the ancient Greek language. In short culture can work just fine in promoting the common (but still diverse) characteristics between these peoples, with all benefits that can result out of such an initiative.

So yes Peter Economides has a very good point to make. It is how Greeks think of their selves that matters first. Rebranding Greece - rebranding the Greeks themselves is essential in moving on to a better future. Greece is not a bankrupt nation.

Protesilaos Stavrou Notebook

See Also: Is Greece bankrupt? No it is not

By Protesilaos Stavrou on December 22, 2011

Ο 13ος μισθός τονώνει την αγορά; Ή μήπως ανακυκλώνουμε χρήμα χωρίς να παράγουμε περισσότερα;

Πάρε κόσμε χρήμα!!!
Πηγή εικόνας: City Press
Τις τελευταίες μέρες βλέπουμε εδώ στη Κύπρο τη συζήτηση που έχει ανοίξει σχετικά με το πότε θα καταβληθεί ο 13ος μισθός σε όσους ακόμα έχουν την τύχη να τον απολαμβάνουν. Για χάρη του άρθρου δεν πρόκειται να μπω στη λογική αν είναι δίκαιο ή δεν είναι ορισμένοι να παίρνουν ενώ άλλοι να μην έχουν έτσι προνόμια· ούτε πρόκειται να μπω στη συζήτηση ότι η τάδε ομάδα εργαζομένων είναι σε καλύτερη θέση από τη δείνα ομάδα. Αντίθετα θα θέσω κάποια ερωτήματα γύρω από αυτή καθ' εαυτή την ουσία, τη λογική του 13ου μισθού και κατά πόσο αυτός συμβάλει στην τόνωση της αγοράς, εάν τελικά είναι όντως έτσι όπως μας τα λέει και ο Υπουργός Οικονομικών Κ. Κίκης Καζαμίας. Αν και θα γράφω με βάση την Κύπρο το θέμα δεν είναι κυπριακό φαινόμενο αλλά έχει καθολική ισχύ τουλάχιστον στα Ευρωπαϊκά κράτη για τα οποία γνωρίζω περισσότερα.

Λέει λοιπόν ο κύριος Καζαμίας πως ο 13ος μισθός θα καταβληθεί στις 23 του μήνα (Δεκέμβριος) για να μπορέσει να κινηθεί η αγορά εν όψει εορτών. Όντως η καταβολή του θα τονώσει την κατανάλωση καθώς αυτοί που θα πάρουν το μισθό θα τον χρησιμοποιήσουν για να αγοράσουν δώρα, το Χριστουγεννιάτικο τραπέζι, ενδεχομένως κανένα τριήμερο σε κάποιο ορεινό θέρετρο κ.ο.κ. Το θέμα είναι ότι τα λεφτά αυτά θα καταλήξουν στην αγορά με τον ένα ή τον άλλο τρόπο και έτσι κάποιοι άνθρωποι θα μπορέσουν να πουλήσουν τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες τους ώστε και εκείνοι να αποκτήσουν ένα επιπλέον εισόδημα που και αυτοί θα το χρησιμοποιήσουν για τις όποιες ανάγκες-έξοδα έχουν αυτή τη περίοδο.

Με βάση αυτό το κύκλο του χρήματος που θα γίνει θα μπορούσε κανείς να εξάγει το ασφαλές συμπέρασμα ότι πράγματι ο 13ος μισθός είναι ωφέλιμος για την αγορά, γιατί όλοι θα πάρουν το κάτι τις τους για να περάσουν καλά (ή έστω καλύτερα) αυτές τις μέρες. Αυτό το συμπέρασμα θα ήταν λανθασμένο παρά το φαινομενικό του αυταπόδεικτο, καθώς για να μπορέσουμε να έχουμε μία πλήρη αντίληψη του θέματος θα πρέπει να θέσουμε το εξής απλό, αλλά ζωτικής σημασίας, ερώτημα: Από που έρχονται αυτά τα λεφτά του 13οθ μισθού; Έρχονται από το κράτος θα απαντήσει κάποιος ευθύς (ή από ιδιώτες, αλλά σπάνιο φαινόμενο πλέον με τη κρίση). Σωστά το "πρόσωπο" που φαίνεται να δίνει αυτά τα λεφτά είναι το κράτος. Από που τα βρίσκει όμως; Μήπως το κράτος έχει δικά του λεφτά που προέρχονται από δικές του κερδοφόρες επιχειρήσεις και επειδή έχει καλή ψυχή λέει να μοιράσει τα κέρδη; Όχι φυσικά, ούτε κερδοφόρες επιχειρήσεις έχει, ούτε μοιράζει λεφτά και δώρα. Επειδή λοιπόν δεν έχει δικά του λεφτά και επειδή δυστυχώς μάθαμε στη πορεία της ζωής μας ότι ο Άγιος Βασίλης δεν φέρνει λεφτά ή τουλάχιστον δεν χρηματοδοτεί κράτη, για να μπορέσει να καταβληθεί 13ος μισθός το κράτος πρέπει να έχει έσοδα. Και τα κράτη έχουν έσοδα από τους φόρους που επιβάλλουν.

Το δίδαγμα από τον πιο πάνω απλό συλλογισμό είναι ότι όταν λέμε το "κράτος έχει λεφτά", εννοούμε πως διαχειρίζεται τα δικά μας λεφτά και όχι κάποιο ξεχωριστό ταμείο που γεμίζει από μόνο του. "Εννοείται" θα πει κάποιος αλλά δυστυχώς τα αυτονόητα δεν είναι τόσο "αυτονόητα" όσο νομίζουμε, ίσως εξ' αιτίας της πλύσης εγκεφάλου που έχουμε υποστεί πως το κράτος με τα "λεφτά του" θα φροντίσει για εμάς.

Για να επιστρέψουμε λοιπόν στο συλλογισμό μας. Το κράτος επιβάλλει φόρους για να μπορέσει μεταξύ άλλων να καταβάλει 13ους μισθούς στους υπαλλήλους του με σκοπό αυτοί να κινηθούν και να τονωθεί η αγορά. Οι φόροι όμως αντλούνται μέσα από την αγορά, άρα ένα μέρος του πλούτου είχε ήδη αφαιρεθεί από αυτό το κύκλο της κατανάλωσης που λέγαμε πριν. Αφαιρέθηκε με σκοπό να ξαναεπιστρέψει για να "τονωθεί" η αγορά δηλαδή. Αν το δει κάποιος αντικειμενικά θα καταλάβει πως στην καλύτερη των περιπτώσεων έχουμε μία ανακύκλωση του πλούτου μόνο πάνω στην κατανάλωση που φαινομενικά μας δίνει "τόνωση" αλλά στην ουσία δεν προσφέρει περισσότερο πλούτο. Η όλη ρητορική περί "τόνωσης" της αγοράς είναι λοιπόν ένα ωραίο παραμυθάκι για τα "παιδάκια" που θέλουν να μπουν στο πνεύμα των εορτών.

Είναι πρόβλημα αυτή η ανακύκλωση του πλούτου; Ναι είναι λέω εγώ. Αυτό έγκειται στο ότι το κράτος με την επιβολή των φόρων του στερεί από τους ιδιώτες ένα πλεονάζον μέρος του πλούτου τους που θα μπορούσαν κάλλιστα να το επενδύσουν με παραγωγικό τρόπο για να βελτιώσουν τις υπηρεσίες/προϊόντα τους, ίσως για να επεκτείνουν τις δραστηριότητες τους ανοίγοντας μεταξύ άλλων θέσεις εργασίας ή ακόμα και για να έχουν περιθώριο να ρίξουν τις τιμές τους για να πουλήσουν περισσότερα. Εάν όμως το κράτος τους στερήσει αυτό το περιθώριο με σκοπό να ενισχύσει την κατανάλωση μέσω του 13ου μισθού στην ουσία οδηγούμαστε όχι σε μία διαδικασία ίσης ανακύκλησης του πλούτου, αλλά σε μία καθοδική πορεία του κύκλου του χρήματος καθώς τα λεφτά γυρίζουν αλλά τα πραγματικά αγαθά, αυτά που καταναλώνουμε μένουν σταθερά ή ίσως ακόμα και να μειώνονται είτε από πλευράς ποιότητας, είτε ποσότητας, είτε κόστους.

Γίνεται λοιπόν αντιληπτό πως τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται και κυρίως πως δεν πρέπει ποτέ να κοιτάμε μόνο την μία πλευρά του θέματος, στην προκειμένη περίπτωση τον κύκλο του χρήματος, αλλά να βλέπουμε το θέμα σφαιρικά με διάθεση για κριτική και λογική τεκμηρίωση. Στον συλλογισμό μου δεν προσέθεσα άλλες σημαντικές παραμέτρους όπως ο πληθωρισμός, η ΑΤΑ και άλλα που θα ενίσχυαν το επιχείρημα μου. Δεν θεωρώ ότι χρειάζεται αυτό διότι θα περιέπλεκε τη σκέψη με αναφορές πάνω στην λογική που ισχύει σε εκείνα τα θέματα. Εν κατακλείδι ο 13ος μισθός δεν τονώνει την αγορά, αλλά στην καλύτερη των περιπτώσεων δημιουργεί την ψευδαίσθηση της τόνωσης μέσα από την ανακύκληση του χρήματος.

Πηγή: Πρωτεσίλαος Σταύρου

What Great Depression? Greece is suffering the greatest economic recession in its history.

One of the reasons I have been so upset with the powers that be in Europe is the fact that publicly there is great emphasis that they are trying to prevent a great depression, while their actions seem to mathematically send us into that direction. A crisis needs flexibility, and yet all the EU 26 (- UK) are proposing is more and more rigidity and bureaucratisation.

Greece can be seen as a test bed for their proposals since it has been under supervision since 2010. While new bureaucrats appointed with the Blessings of Brussels, such as the new head of ELSTAT, Mr. Andreas Georgiou, is being prosecuted for correctly calculating the Greek sovereign debt, it good to see what the IMF/EU measures did to the Greek Economy.

Below are comparisons with the Great Depression, which led to the downfall of the Venizellos government and the erosion of democracy in Greece. In that case Greece defaulted on its debts and left the gold standard, the global fixed exchange rate mechanism that was in its final death rows then. In yellow are the years for which the indicators are negative.




The Great Depression did not destroy Industrial output as convincingly as the current economic situation in Greece. This is tragic as manufacturing is a high productivity business, and a reduction of manufacturing usually leads to a focus on services which need high human capital and long hours of work. This is very bad news for manufacturing workers who might not have the human capital to find work in any service sector, and especially for those manufacturing cities that are far away from Athens and Thessaloniki.

In terms of GDP the recession is now the longest on record for Greece. In 1932 such a cumulative fall of income of 6.5% led to massive strikes, agricultural uprisings, and revolts, leading to the dissolution of order and democracy. Yet in this decade, a cumulative fall of income of -12.5% does not seem to lead to dangerous calls for revolution. The striking difference is how in the modern case the recession is both deep but also very prolonged, which morale sapping effects both for the business climate (acting as a stop to domestic and foreign investment inflows) and to the skilled section of the Greek workforce, who is seeking for better employment within the European market as things are not picking up.



Why was there a recovery in 1932-1933? Greece left the fixed exchange rate that existed between it and the major advanced states of Europe. This created chaos in the finances of the Greek state, forcing it to default on its loans and to look inward for development. This greatly aided the budding domestic industry which now had a captive market  the Greek people who now had no option but to buy domestic products as foreign products disappeared form themselves due to Balance of payments issues. Now exiting the Euro is not very simple; it is far more integrated and hence distributive than just a fixed exchange mechanism and you cannot exclude people from the outside economy in order to initiate a domestic recovery driven through industrialisation.

What happened to inflation when Greece exited the then gold standard? Inflation very quickly eroded part of the benefits of the recovery. In fact many of the big family names in Greece made their money in this period, as there was a redistribution of income away from wage earners and towards the owners of means of production.


The lessons from the Great depression are not simple, and more detailed analysis is needed before one can suggest concrete policy suggestions. But two things stand out:
1) This is the greatest economic recession modern Greece has ever seen with no recovery in sight.
2) An exit from the Euro will create problems such as inflation and a reduction of choice of local consumers, and though a reduction of the consumer surplus, there will be a redistribution of wealth from the wage earners to those who own and sell products.

A pdf version with cleaner tables can be found here.

By Protesilaos Stavrou on December 17, 2011

A key feature of capitalism is Failure - Not stability

We almost always associate capitalism with the maximization of profit, as indeed that is what drives individuals in a free market economy to produce their goods and offer their services. After all as Adam Smith, the great Scottish philosopher of the 18th century wrote in his book The Wealth of Nations:
It is not from the benevolence of the butcher, the brewer, or the baker, that we expect our dinner, but from their regard to their own self-interest. We address ourselves, not to their humanity but to their self-love, and never talk to them of our own necessities but of their advantages.
Profit is indeed fundamentally important in a capitalist system, just as private property, individual liberty and freedom to choose, are. Yet the most important feature of capitalism, one that allows for fair competition, innovations and progress is Failure no matter how odd that might sound at first.

Individuals in a real capitalist society are free to make their own decisions, if they succeed in their ventures they gain all the profit, but if they fail for whatever reason the cost falls on them. These are the key principles in capitalist economic thought.

In recent times we see that deviations from these principles are becoming the new rules. The reason is that mainstream economists, who are willing to develop any sort of model or laboratory experiment to "predict the future", naively assuming that they can intervene in the economy just like a doctor conducts a surgery, are responsible for coming up with ideas that do not allow for Failure. Such are the "too big to fail" dogmas we have seen time again taking material form in the years of the current crisis, by means of public bailouts to bankrupt banks and other big corporations. Preventing failure to ostensibly save jobs or avoid a "calamitous" domino effect, leads to a series of distortions that in the end will do more harm than the intended good.

A state that prevents failures means that it socializes the loses of private corporations. So regardless if those loses were the end-result of bad management, profligate spending, of an inability to calculate risk etc. the taxpayers will be called to supply their taxes to prevent that private enterprise from going bankrupt as it should. This first of all leads to unfair competition, since only big corporations benefit from such support. Second it causes moral hazard, meaning that others will seek to do the same, effectively perpetuating the source of the problem. Third it creates a distorted allocation of resources, thus sustaining a bottomless black hole or creating a vicious cycle as good money is thrown after bad. All three combined will in the long-run bring about more problems, since the market will not function in accordance to its rules leading to other distortions, the public will be burdened by debt transfered from the bailed out corporation, the cause of the disease will not be cured, since big private interests will know in their back of their minds that there will always be a public safety net "eager" to absorb their loses - so it will happen again and the recent decades ever since 1970 tell us exactly that, as we witness it today, in the harshest of forms.

Such failing policies have characterized the actions of European (and not only) policy-makers ever since 2008. They bailed out bankrupt banks, then they bailed out bankrupt states so that they could in turn pay back their creditors, in fact indirectly bailing out again these same banks. All those billions of taxpayer money have done nothing at all to contain the crisis, as things continue to get worse - and they will never succeed in the long-term, since the structural malignancies of the system cannot be addressed with such measures.

What is the alternative? Here is what the London Banker has to say (emphasis is mine):
So what would I promote instead? Resiliency and resolution. Resiliency means the ability to withstand stresses and shocks which will unavoidably arise in global, competitive markets. Resolution means the dispersion of assets to creditors - and competitors - when banks fail, in hopes the assets and enterprises will be better managed by other managers than the same ones that led the bank to failure. Together these two principles - if made the basis for public policy - would do more to restore sanity to global banking than anything else I can think of. Resiliency will favour more and better capitalisation, with a focus on marketable assets with transparent price discovery (e.g., traded on transparent markets and recorded on balance sheet). Speedy and certain resolution of failed banks will make management and shareholders conscious of the risks of failure falling first on them, then on unsecured creditors and bondholders, and never on the taxpayer.

We are a long way from adopting principles of resiliency and resolution, as demonstrated by the EU's continued efforts to forestall defaults while protecting incumbent managements and bondholders. Our policy makers continue to chase the chimera of financial stability, and make bad policies worse along the way.
And here is what I wrote in one of my previous articles titled "Deflation, haircuts and the ECB printing money to prevent them", when I was arguing about the benefits of deflation amid a crisis, since allowing for failure implies that deflation will kick in:
Deflation is the phenomenon whereby prices start falling. For mainstream economists this is disastrous. They fear falling prices as nothing else. Though their phobias could be discussed and justified in periods of growth, are completely groundless in economic crises, as they omit one very interesting effect of deflation: it works as a shock absorber. To understand this one needs to grasp the effects of a crisis in the capital structure. A crisis forces the dislocation and reallocation of capital, since foreclosures, bankruptcies, failures, layoffs etc. force certain businesses out of the market opening new opportunities for others to step in. So this is one thing we need to remember. The other is that in a crisis prices fall. The prices of capital goods, of land, of raw material, of labor fall. But not all prices fall equally, since the prices of consumer goods (of necessities) remain relatively stable or fall at a much slower rate, exactly because they are necessary for every consumer. These dynamics of dislocation of resources and lower prices actually open up profit opportunities, since the difference between the cost and the total price of consumer goods is widening. And where there are profit opportunities there will be entrepreneurship (also caused by the lack of any other option, since when people do not work they think of ways to survive). If we have new businesses opening up prices will stop falling effectively concluding the process of reallocation of resources, serving as the shock absorber mentioned above. So deflation is not as bad as mainstream economists think, since the shock of the crisis is absorbed by the dynamics of deflation.
The current crisis is the end-product of decades of bad economic policies that allowed for malivestments and distortions in the capital structure, leading to the establishment of corporations that functioned as time-bombs in the foundations of an ill-designed architecture. To deal with the fundamental causes of this great crisis we need to rediscover the key principles of capitalism, with Failure being one of them. Otherwise we will always live in stagnant growth, increasing inflation, perpetual debt that in the end destroy the finances of the average worker and consumer and prevent the genius of the individual entrepreneur to be put to work without obstacles.

When our European leaders speak of stability they in fact imply that they will fight tooth and nail to preserve the current malignant system as it is. What we need is not stability at a sub-optimal level, but allow for the failed to meet their fate and let the more adept take over, so that the natural order of things will be restored thanks to the dynamics that will take place in the free enterprise system.

A key feature of capitalism is Failure - Not stability | Protesilaos Stavrou

By Alexander Apostolides on December 07, 2011

How to reduce the chances of a betting loss.

We all know that Apoel Nicosia defies all odds and statistics, but having some insider understanding of statistics can really help on betting. Although betting is still seem as a non illegitimate investment for portfolio management (mainly because hard to insure or hedge for the losses).

However more and more data is becoming even freely available, and significant data is behind paid walls. Deloitte has a great annual summary, but now SAP is showcasing its powerful analytic tools.

Based on the results I would bet Manchester city to win and 70% possession. Still no hedging but i am sure the next on-line betting sensation will be a insurance to betting losses.

By Alexander Apostolides on December 05, 2011

An article in The Economist about the Cypriot Oil and Gas exploration

I am very pessimistic about the hoopla over the oil and gas purported to lie just outside our reach in the Economic Exclusion zone of Cyprus. We still:
1) Do not know how much is down there
2) Do not have a way to take it out
3) Do not have a way to make it exportable (LPG or pipeline)
4) I have yet to see research that such a venture will actually promote economic growth (although the Euro does help against the Dutch disease --> where a increase in the exchange rate destroys all other industries but the oil and gas fields.

As a practical man I would like to see the steps taken to perhaps capitalize on the future boon of Cyprus such as developing the infrastructure, setting up the institutional basis, removing the topic out of the real of politics ect. Yet it seems that we are taking a different direction (secrecy, squabbling and promise of unearned riches ). Meanwhile the subject is getting an ever increasing interest from abroad as this article in the Economist shows.

I just wish some tells it straight: there is no such think as a free lunch, investments should go to developing a local exploration industry capable to compete globally, and we should copy the Norwegian example of taking gas decisions out of the real of politicians.

By Alexander Apostolides on December 02, 2011

Why do we listen to the market? Sound Macroeconomic policy means much more.

I have been discussing with students recently in how odd the reporting of the financial crisis has been since 2007. Most news publications that claim to have some authority / influence in the global economy seemed to change their stories going through three stages during the last 4 years:
1) 2007 - 2008: The problem was how to save the banks. Governments Should step in and help banks because they are "too big to fail". This is intensified after the collapse of Lehman Brothers in 2008, since media reported that even a smallish banking collapse created panic in the markets.
2) 2009 - 2010: The focus was on the rallying stock markets and how governments are endangering such growth through excessive borrowing. They are removing liquidity from the market and destabilising currencies --> the Euro. The answer was very strict budget retrenchments.
3) 2010-2011: Unsurprisingly the reigning in of government budgets made the possibility of a "Double dip" recession very real as output growth faltered. Stock markets that were rising due to the injected liquidity by governments in 2007/8 ignoring that the real economy underperformed re-adjusted downward very rapidly when government sponsored liquidity dried up and the real economy felt the effect of reduced government expenditure. This caused another scare and placing the emphasis on the printed press to the need of governments to focus on economic growth as the only way out of the economic crisis.

[I am aware that the above is an oversimplification, but I think the emphasis on the three different strands is fair if one looks at the aggregate picture]

What disturbs me with this is that such analysis has proven not only short sighted, but also ruinous as it assumes that the financial markets always know what is best for their long run future.

Now I am not against the existence of global financial markets, far from it, but I do think that sound Macroeconomic policy means that market considerations is only one of the many factors that need to be taken into account. In short, the real economy is always more important than the market!

Back in 2007 growth should have been the only consideration: when you have growth you can fix all the other issues brought up by this crisis (excessive deficits, borrowing, financial weakness of banks, competitiveness)much easier than when you are in recession and all the above issues create vicious pro-cyclical loops that make solving any of them very difficult. I owe this understanding to an MSc class with Dr. Tim Leunig, who thankfully now he seems to be able to be the voice of reason in the UK through his work with the Centreforum.

When one assumes that the financial markets know best, they forget that the profit motive might lead to results that are sub-optimal to the society. It has been recently been discovered that the Federal reserve of US has pledged 7.7$ Trillion dollars, with very little of that being injected in the real economy, with the possibility of some even being re-invested in treasury bonds rather then invested in the real economy in order to increase income and hence promote growth.

Its is clear that what was best globally, including for the global financial markets, would be a return to growth in the US economy through the investment of part of such injections to the real world, but the safe bet won out in the period where bears (conservative investors) as more than the bulls (risk takers) by investing them instead in treasury bonds. Hence market decisions can lead to below optimal results .

If the Fed gave support only on the condition that a share of the liquidity would be given to the real economy as loans, then growth would have enabled the global economy to tackle the issues of excessive government debt much more simply, thus calming the markets and enabling government to support any banks that were still in trouble.

Sadly we once again seems to have forgot our goal, which has to be growth. The press and financial markets seems to be caught in the dream of austerity again, but only a long term goal of growth (followed by reform) will make make the US and EU economies healthy again.

By Protesilaos Stavrou on December 01, 2011

Can the ECB print money at no cost? Not at all

The voices calling the ECB to "do something" are increasing. Of course they are ignoring the fact that the European Central Bank is already intervening in the markets, doing much more than what many tend to believe. In its latest communique on November 28 the ECB admitted it has already used €203.5 billion for its Securities Markets Programme - to buy, in other words, sovereign bonds of the European periphery. If we consider that the SMP resumed in August to keep Italy and Spain above water and after knowing that the programme had accumulated approximately €73 billion before, we see that in the last four months the ECB has used more than €130 billion, which is a considerably high amount given that supposedly they are "doing nothing".

But let us not play with numbers here and instead focus on money printing in general. Can you print money at no cost? Will that get society something for nothing? Ultimately is that the way to save the euro? In all cases the answer is "No - not at all". The costs of allowing the ECB to monetize debts ("print money") are many ranging from economic to political.

In my article titled "ECB and democracy: The traps of debt monetization" I painted the political drawbacks of such an act. The ECB has been given the unique task to administer a currency without a counterparty treasury with jurisdiction over the exact same area. This creates an institutional gap that if filled by the ECB alone, leads to all sorts of political imbalances, as the ECB is a supranational entity not a federal one as many falsely think. To bridge this gap in a credible manner, Treaty changes are required, which I doubt can be concluded successfully within the current rigid time frame. Not following the credible, democratic path of Treaty changes by just allowing the ECB to play two roles at once, can distort the political balance in the eurozone, in a highly unpleasant way by ultimately leading to power abuse (also see About the European Central Bank monetizing debts).

On the economic side, printing money has always been and will always be a way of postponing problems not solving them, at the extremely high cost of inflation (and moral hazard in our case). Those who argue that greatly expanding the money supply amid a recession does not lead to inflation are right only if we speak about the short term. Yet this argument holds true under all economic circumstances, as money expansion is not realized immediately, as prices require some time to adjust to the new reality. So it does not really provide any concrete support of the idea of debt monetization, as inflation will inevitably come into play. The qualitative difference between an inflation amid a boom and one amid a recession is that the later is actually far worse. A stagnant economy characterized by increasing unemployment and little to no growth, cannot wish for anything worse than a relatively high level of inflation, since if prices increase at a fast rate, the purchasing power of the already hardly-pressed consumer will diminish considerably, thus reducing even further his/her consumption, effectively leading on aggregate terms to even less growth, which implies a deepening of the recession.

It is important to realize that what we should consider is not just to get out of this crisis, but also the grounds we will prepare for such an exit. If we escape from this crisis, by placing the foundations of another one, we will have effectively done nothing more than a spectacular hole in the water. The crisis of the euro if solvable any longer, cannot and must not be addressed by ECB inflationary policies. More credible, system-wide measures are needed. Ones that will lead to robust growth after the exit, not prepare the environment for another free fall.

Can the ECB print money at no cost? Not at all | Protesilaos Stavrou